Eetstoornissen, een echo uit ons verleden

Door Lenneke van Hastenberg, Psychologe NIP
Dit artikel is eerder gepubliceerd in Antenne en met toestemming overgenomen.

Zodra ik ’s avonds alleen thuis ben, kan ik me niet meer beheersen en eet alles wat voorhanden is

Ik heb niet veel nodig, ik kom de dag door op een appel en een schaaltje yoghurt

Tijdens het sporten ben ik vooral bezig met de hoeveelheid calorieën die ik verbrand

Iedereen zegt dat ik mager ben, als ik in de spiegel kijk zie ik nog steeds vet

Na een eetbui en het gebruikelijke braken, voel ik me zo schuldig

Elke dag neem ik me voor te stoppen hiermee, maar het is gewoon sterker dan mijzelf

Ik kan alleen nog maar heel gezond eten tot me nemen, anders word ik misselijk

Misschien herken je één van bovengenoemde uitspraken als één van jezelf. Of gebeurt het je dat je van het ene op het andere moment verdrietig wordt, je heel boos voelt of een enorm schuldgevoel je overvalt. Vaak gaan we dergelijke gedachtes en gevoelens vanuit een therapie of aanpak te lijf met ‘coping’, er op een andere manier mee leren omgaan, met de symptomen dus. Zonder dat we ons echter realiseren dat we, zodra we dergelijke dingen voelen of denken, onbewust gevangen zijn in een afweermechanisme. Een afweermechanisme dat ons beschermt tegen pijn uit ons verleden.

Wat is PRI?

Past Reality Integration (PRI) — een methode ontwikkeld door de Nederlandse psychologe Ingeborg Bosch — gaat ervan uit dat verdrongen pijn uit je jeugd je reacties in het nu bepalen. Een situatie in het hier en nu confronteert je onbewust met pijnlijke gebeurtenissen uit het verleden. Deze verdrongen gebeurtenissen oefenen invloed uit op de manier waarop je in je leven met allerlei situaties om gaat en hoe je je gedraagt. Een eetstoornis, in welke vorm dan ook, is een sterk voorbeeld van een destructieve uitingsvorm daarvan.

PRI geeft je een instrument in handen om jezelf bewust te worden van die momenten. Om vervolgens de gevoelens bloot te leggen die schuil gaan achter je gedrag (je eetstoornis). Om tot slot jezelf te leren bevrijden uit de greep van dit overlevingsmechanisme. Een mechanisme dat ooit bedoeld was om je leven te redden, maar inmiddels juist een bron van ellende is geworden in je leven van alledag.

Achtergrond — het verleden

Een kind is totaal afhankelijk van de ouders of verzorgers. En hoe hard het ook klinkt: ouders kunnen er simpelweg niet áltijd zijn om het liefde, warmte en geborgenheid te geven. Dit bezorgt het kind emotionele pijn die verpletterend is, het krijgt immers niet wat het nodig heeft. En is klein, afhankelijk, kan niet voor zichzelf zorgen en heeft geen besef van tijd. Daarom wordt deze pijn zonder dat we het weten verdrongen. Een psychisch afweersysteem weert de onverdraaglijke emotionele pijn uit het bewustzijn, waardoor deze eenvoudigweg niet meer lijkt te bestaan.

Deze oude afweermechanismen blijven actief als je volwassen wordt, waardoor je in de huidige realiteit soms van het ene op het andere moment neerslachtig wordt, overvallen wordt door een eetbui of angst hebt om dik te worden. Hoe nuttig en beschermend deze afweren ook zijn geweest voor het kind dat we waren, voor ons als volwassene zijn ze voornamelijk destructief. Zij laten ons dingen doen en denken die niet langer nodig zijn en die een negatieve invloed kunnen hebben op ons leven, op ons zelfbeeld, onze relaties, eigenlijk op alles.

De 5 afweermechanismen

Hieronder volgt een korte schets van de verschillende soorten afweermechanismen (5) in relatie tot de diverse eetstoornissen. In de hiernavolgende artikelen in de komende edities van Antenne zal ik op elk van de genoemde eetstoornissen afzonderlijk en uitgebreider ingaan.

Hoe zien afweermechanismen eruit als je ze bekijkt in het licht van eetstoornissen?

Angst — We zijn bang voor gebeurtenissen die in feite niet echt gevaarlijk zijn (ook al voelt wel zo, we zijn op dat moment namelijk gevangen in de afweer angst). Bijvoorbeeld geen voedsel van je ‘verboden lijst’ durven eten, omdat je bang bent dat je dik wordt. Of überhaupt niet meer durven eten, uit angst aan te komen.

Primaire Afweer — Je vindt jezelf niet oké, je voelt je snel schuldig of slecht. Bijvoorbeeld nadat je gebraakt hebt na een enorme eetbui. Of omdat je denkt dat je te dik bent. Of omdat je je naar voelt dat je er na behandeling na behandeling niet in slaagt te ‘genezen’ van je eetstoornis.

Valse Hoop — Als ik nu maar harder mijn best doe, dan krijg ik wat ik nodig heb. Als ik nu maar dunner zou zijn, dan was ik gelukkiger. Vandaag gaat het me echt lukken, ik begin opnieuw met vasten... Als ik nu niet ontbijt, dan… Ik haal gewoon geen snoep in huis, want dan... Valse Hoop is een afweer die een belangrijke rol speelt in het ontstaan en voortbestaan van eetstoornissen, zoals boulimia.

Valse Macht — Je meent dat de ander niet deugt of jou iets aandoet. Je denkt al snel dat anderen tegen je zijn of je niet mogen. Je voelt je snel aangevallen of slachtoffer van iets of iemand, uit frustratie ga je eten. Of je kijkt neer op mensen die dik zijn, eigen schuld, moeten ze maar net als jij gezond eten.

Ontkenning van Behoeften — Je vindt je eigen behoeften niet belangrijk en stopt ze maar al te makkelijk weg. Of je bent overtuigd van het feit ‘ik heb niets nodig’. Vervelende gevoelens maak je weg door bijvoorbeeld te eten, te drinken, te roken of heel veel te werken. Verslavingen liggen op de loer, zo ook dus eetverslavingen zoals anorexia nervosa.

In de drie andere artikelen zoom ik meer in detail in op deze mechanismen in relatie tot de diverse eetstoornissen. Ook ga ik in op de vraag wat is de aanpak? Op welke manier kan je PRI toepassen als je aan een eetstoornis lijdt?

Tot slot

Als ouder (of hulpverlener) van een kind met een eetstoornis kan dit artikel sterke gevoelens oproepen. Van schuld bijvoorbeeld, of boosheid. Lees dan alstublieft zelf meer over de PRI methode. Dit zal u inzicht geven in waar deze sterke gevoelens vandaan komen. En hopelijk lukt het u daarna om deze informatie te lezen zoals deze werkelijk bedoeld is. Als een paradigma verschuiving om u en ons allemaal wakker te schudden. Om een eetstoornis te gaan zien voor wat het werkelijk is, een (inmiddels overbodige) bescherming tegen pijn uit ons verleden. Niet om hiermee een schuldige aan te wijzen. Wel om een werkelijke uitgang uit dit doolhof, deze nachtmerrie te vinden, die letterlijk levensbedreigend kan zijn of letterlijk is.

Andere artikelen in deze serie