Alsnog proberen te krijgen wat je nodig had…

Door Lenneke van Hastenberg, Psychologe NIP
Dit artikel is eerder gepubliceerd in Antenne en met toestemming overgenomen.

Boulimia nervosa (BN) betekent letterlijk ‘grote eetlust door nerveuze oorzaken’. Deze naam klopt niet helemaal, omdat er sprake is van eetbuien die worden afgewisseld met perioden van (bijzonder) matig eten. Bovendien hoeft het niet zo te zijn dat mensen met BN een grote eetlust hebben voordat ze een eetbui krijgen. Het gaat om het eten, niet om het stillen van honger.

In het kort: de essentie van PRI (Past Reality Integration)

Binnen PRI gaan we ervan uit dat we als kind niet op ieder moment krijgen wat we nodig hebben om te overleven. Dit besef is op dat moment levensbedreigend om toe te laten. Om dit niet te hoeven voelen, treedt ons psychisch immuunsysteem in werking, waarmee we de verpletterende waarheid verdringen en ontkennen. Deze verdringing en ontkenning vormen samen als het ware een muur van afweer of ontkenning die de volgende opbouw kent en bestaat uit vijf afweermechanismen:

Ontkenning van Behoeften (OvB)
Valse Hoop (VH)
Valse Macht (VM)
Primaire Afweer (PA)
Angst

Anorexia Nervosa (AN), is zoals eerder beschreven een extreme uiting is van het afweermechanisme van Ontkenning van Behoefte (OvB), ‘ik heb niets, maar dan ook niets nodig’.

Binnen PRI spreken we van een direct verband tussen verslavingen en OvB. Verslavingen helpen ons namelijk om niet te voelen wat we anders wel zouden voelen. Ik ga hier niet in op de fysiologische afhankelijkheid en de gevolgen van een verslaving. Maar op de geestelijke afhankelijkheid, en wel specifiek in het geval van BN.

Verslavingen, in het algemeen, werken in twee opzichten. Enerzijds dempen ze (pijnlijke) gevoelens doordat ze die onderdrukken. Maar anderzijds creëren verslavingen iedere keer weer de illusie dat we krijgen wat we ‘nodig’ hebben. Dus in het geval van BN creëert iedere eetbui de illusie dat we (alsnog) krijgen wat we nodig hebben. Als je niet aan de hunkering van een eetbui toegeeft, wordt die sterker, sterker en sterker, totdat de spanning ondraaglijk lijkt. Om er vervolgens weer aan toe te geven, te gaan eten, braken, om jezelf daarna weer schuldig, naar of rot te voelen. Deze laatste gevoelens vallen onder het afweermechanisme van de Primaire afweer, bestaande uit allerlei negatieve gevoelens over jezelf.

De werkelijke motor die de verslaving aanvuurt, iedere keer weer, is de illusie dat we onze basisbehoeften kunnen vervullen (Valse Hoop, VH). De kick is helaas maar tijdelijk. Het gat dat vroeger is geslagen doordat we niet kregen wat we nodig hadden is een gat dat nooit meer kan worden gedicht. Hoeveel we ook eten. Als we vroeger honger hebben geleden bijvoorbeeld (fysiek en/of emotioneel..) kunnen we in het nu eten wat we willen, maar die honger van toen is niet meer te stillen. De verslaving zelf ondersteunt de OvB, de dempende werking van niet te hoeven voelen, niets nodig te hebben.

Hoe hardnekkiger de verslaving, hoe groter het vroege gemis dat is ontstaan door niet-vervulde behoeften. Mensen die lijden aan hardnekkige (eet) verslavingen, komen in PRI therapie altijd weer uit bij heel vroege pijn, meestal uit de eerste weken van hun leven waarin ze ernstig zijn verwaarloosd of bedreigd. Of structureel tijdens de jeugd. Tengevolge hiervan ontstaat een verslavingsgevoelig karakter.

Geen vrolijk nieuws. Echter wel hoopgevend. Als je eenmaal echt kunt gaan toelaten wat de oude pijn is, die te pijnlijk was om te verwerken, en de oude onvervulde behoefte kunt voelen, dan valt de aanvuring van de verslaving weg. Dan is er niet langer de drang naar eten en weer uitbraken. Het is echt weg. Een bevrijding.

AN en BN

Beide eetproblemen zijn een voorbeeld van de werking van verslaving. In het geval van BN is er sprake van eetverslaving. Zich extreem vol eten om daarna over te geven om dik worden te voorkomen. Het vol eten helpt om (pijnlijke) gevoelens te onderdrukken die opkomen (OvB), het eten zelf wekt de illusie dat je je behoeften kunt bevredigen (VH) en door over te geven blijft alles onzichtbaar voor de buitenwereld en voor jezelf.

Vanuit PRI bezien is BN minder ernstig dan AN omdat er nog enig contact bestaat met het voelen van een behoefte. Iemand die aan anorexia lijdt overstapt op Boulimia, een stapje vooruit. Hij of zij kan nu immers iets van een behoefte toelaten en dat is wezenlijk op weg naar genezing.

Twee casussen

Saskia, 47 jaar, BN patiënt (geweest), braakt niet meer, heeft zo af en toe nog eetbuien, vooral ’s avonds, daardoor schommelt ze nog aardig in gewicht. Jaren geleden is ze van het braken afgekomen door CGT, cognitieve gedragstherapie. Haar eetbuien waren daardoor destijds ook een stuk minder. Nu komen ze echter van tijd tot tijd in volle hevigheid weer terug. Laatst deed ze al weer een poging om te braken. Het lijkt alsof de werkelijke, onderliggende oorzaak niet aangepakt is.

In die tijd leest ze het boek Illusies van Ingeborg Bosch. En oh wat herkent ze zich in de afweren die in dit boek beschreven staan. Ze meldt zich aan voor een therapietraject. En na een aanvankelijk ‘lichtere’ hulpvraag, ze vindt het eng om voor groepen te staan, te spreken, pakt ze samen met de PRI therapeut haar hulpvraag van eten en braken aan.

Een verslavingsprotocol wordt ingezet. Een belangrijk onderdeel in het werken volgens dit protocol is na een tijdje om de Oude Onvervulde Behoefte (OOB) te gaan voelen achter het verslavingsgedrag. Dus elke keer als ze ’s avonds de kinderen naar bed heeft, de tv aan zet, probeert ze te voelen wat ze nu eigenlijk nodig heeft op zo’n moment. Dat ze even mag ontspannen bijvoorbeeld, geen appèl wat er op haar gedaan wordt. Ze is hier nu een poos mee bezig en ze merkt dat de drang naar een eetbui aan het verdwijnen is, en dat ze meer en meer in contact komt met het gat vanuit veel eerder in haar leven, wat erachter schuil gaat.

Irene, 32 jaar, lijdt aan BN. Ze is vele malen op een dag in de ban van eetbuien, eet alles wat los en vast zit naar binnen, braakt er vervolgens alles weer uit en gebruikt daarnaast laxeermiddelen, om het overtollige voedsel, de calorieën echt haar lichaam uit te werken. Voorheen had ze anorexia, waar ze voor in behandeling is geweest, nu is dit (helaas..) overgegaan in BN.

Irene heeft op het randje gestaan van een opname in een kliniek destijds. Haar wil om haar leven te blijven leiden, te blijven studeren, werken was groot. Haar vechtlust eveneens, maar oh wat is het moeilijk om zichzelf te bevrijden uit de ban van deze ziekte. Onmogelijk zo lijkt. Elke dag is er weer het voornemen om gewoon, gezond te gaan eten, geen eetbui te hebben. En elke dag stort deze hoop weer in. Misschien eens een dagje niet, maar de dag erna is het weer raak. Om wanhopig van te worden. En elke dag, meerdere momenten dat eten weer terug, om gek van te worden. Zal ze hier ooit nog van verlost worden? Ze wil zo graag een fijne relatie, kinderen, maar niet op deze manier, dit is niet te doen, zo kan ze geen kind in zich dragen.

Bij het RIAGG was destijds een vrouw, een psychotherapeute die een belangrijke eerste stap in haar herstel is geweest. Ze leed toen aan anorexia, ernstig. Ze twijfelden over een opname. Maar als ze elke week naar de huisarts ging om zich te laten wegen, en naar het ziekenhuis om bloed te prikken, mocht ze ambulant behandeld worden. Echter, na enkele behandelingen vertrok deze therapeute. En de vervangster, had het alsmaar over calorieën en diëten, maar had geen weet van de werkelijk diepere gronden van eetproblematiek. De behandeling werd gestopt. En Irene’s AN had plaatsgemaakt voor BN. Ook een hel.

Toen ze via het boek De Herontdekking van Ingeborg Bosch met PRI in aanmerking kwam, las ze over beide eetstoornissen. En over de afweermechanismen Valse Hoop en Ontkenning van Behoeften. En oh wat wilde ze alsnog graag van de BN af komen. Ze las dat een overgang van AN naar BN in elk geval een vooruitgang was. In die zin dat je dan in elk geval weer voelde. Dat was waar, dat herkende ze.

Ze melde zich aan bij een PRI therapeute in haar omgeving. Na een intake startte ze met de therapie. Geen gemakkelijk weg. Wel een, dat voelde ze al snel, die werkelijk de onderliggende oorzaken zou aanpakken van haar probleem.

Zo had ze van haar moeder uit verhalen al wel eens gehoord dat deze haar als baby op vaste tijden had gevoed. “ja zo ging dat in die tijd”. In een PRI regressie voelde ze voor het eerst van haar leven wat de emotionele pijn hierachter is geweest. Verscheurend. Om zo jong in je leventje daar maar te liggen, te huilen, vanuit een perspectief dat het voor altijd zo zal duren. Emotionele verwaarlozing, een groot woord voor iets wat nog volop ‘onschuldig’ wordt gevonden in onze maatschappij. Baby’s laten huilen... als je ooit zelf in een regressie gevoeld hebt wat de impact daarvan is, dan nooit meer. En zo legde ze meer pijnlijke zaken bloot uit haar vroege leventje. Te pijnlijk om te kunnen verwerken, toen. Nu kon ze het toelaten met behulp van de therapeut. En voelen wat er schuil ging achter de eetbuien en het braken. Een oude onvervulde behoefte, aan liefde, aan werkelijke intimiteit en contact. Dat was een heftige periode. PRI is immers een blootleggende therapie, alsnog gaan voelen wat er ooit verdrongen is. Toen een levensreddend immuunsysteem, nu levensbedreigend.

Het gaat nu goed met haar. Het is geen gemakkelijk weg, maar wel een die blijvend bevrijd. Ze is zelfs niet meer bang dat het ooit zal terugkomen, de AN, de BN. Ook is er geen vervangende verslaving voor in de plaats gekomen. Ze heeft voor het eerst van haar leven het gevoel dat ze echt een lichaam heeft, werkelijk voelt. In verbinding met zichzelf, openstaand voor nieuw leven.

Andere artikelen in deze serie